Η ξεχασμένη μάχη του Βάστα
Τέσσερις ιστορικές πηγές και η έρευνα πεδίου επιτρέπουν την ανασύνθεση μιας σχεδόν λησμονημένης σελίδας της εκστρατείας του Ιμπραήμ στην ορεινή Αρκαδία. Μια μάχη που μέχρι σήμερα παρέμενε στη σκιά των γεγονότων του καλοκαιριού του 1825.
Το καλοκαίρι του 1825 ο στρατός του Ιμπραήμ κινείται στην κεντρική Πελοπόννησο. Στην ορεινή περιοχή μεταξύ Λυκαίου και Τετραζίου οι ελληνικές δυνάμεις βρίσκονται αντιμέτωπες με συνεχείς κινήσεις, επιθέσεις και προσπάθειες ελέγχου των περασμάτων.
Μέσα σε λίγες ημέρες καταγράφονται συγκρούσεις στην Καρύταινα, Καρυές, το Κράμποβο (Καστανοχώρι), το Δραγουμάνου (Κοτύλιο) και το Ίσαρι.
Και στις 8 Αυγούστου 1825, μία ακόμη μάχη:
«Πάλιν εις τας 8 του παρόντος έγινεν πόλεμος εις το Μπάστα.»
Για σχεδόν δύο αιώνες αυτή η λιτή αναφορά παρέμενε ένα μικρό κομμάτι μέσα στη μεγάλη ιστορία της Επανάστασης.
Όμως μια δεύτερη μαρτυρία μάς οδηγεί σε ένα συγκεκριμένο σημείο της περιοχής του Βάστα:
στο Κακόρεμα.
Οι βασικές μαρτυρίες
Η ανασύνθεση βασίζεται σε διαφορετικές ιστορικές μαρτυρίες, οι οποίες καταγράφουν διαφορετικές πλευρές των ίδιων επιχειρήσεων.
Γιάννης Γκρίτζαλης
οπλαρχηγός και αγωνιστής της Επανάστασης
Στην αναφορά του για την εκστρατεία καταγράφει την ακολουθία των συγκρούσεων:
Καρυές → Κράμποβο → Δραγουμάνου → Ίσαρι → Μπάστα.
Για την 1η Αυγούστου αναφέρει πόλεμο στο Ίσαρι «με όλην την δύναμιν του εχθρού».
Επτά ημέρες αργότερα γράφει:
«Πάλιν εις τας 8 του παρόντος έγινεν πόλεμος εις το Μπάστα. Εσκοτώθησαν εχθροί περίπου των 40, από ημάς εσκοτώθησαν εις τον τόπον 3, πληγωμένος ένας.»
Η επιλογή της λέξης έχει σημασία.
Ο Γκρίτζαλης χαρακτηρίζει το γεγονός «πόλεμο» και αμέσως μετά διαχωρίζει αυτές τις μάχες από τους καθημερινούς «ακροβολισμούς» που συνεχίζονταν στην περιοχή.
Σύμφωνα με τους αριθμούς της ίδιας αναφοράς, οι εχθρικές απώλειες ήταν:
| Σύγκρουση | Εχθρικοί νεκροί κατά Γκρίτζαλη |
|---|---|
| Κράμποβο — πρώτη μάχη | έως 20 |
| Κράμποβο — δεύτερη μάχη | 250 |
| Δραγουμάνου | 50 |
| Ίσαρι | περίπου 100 |
| Μπάστα (στο Κακόρεμα) | περίπου 40 |
Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν πολεμικές εκτιμήσεις της εποχής. Ωστόσο, όταν συγκρίνονται μέσα στην ίδια αναφορά, δείχνουν ότι η σύγκρουση στο Μπάστα δεν αντιμετωπιζόταν ως ένας συνηθισμένος ακροβολισμός.
Κωνσταντής Αθ. Κουλούρης αγωνιστής από το Μπάστα
Η δεύτερη πηγή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την τοπική ιστορία.
Ο αγωνιστής Κωνσταντής Αθανασίου Κουλούρης από το Μπάστα, στον φάκελο της πολεμικής του δράσης, αναφέρει μεταξύ των μαχών στις οποίες συμμετείχε το:
Κακόρεμα Μπάστα
Η μαρτυρία του προσθέτει κάτι που δεν υπάρχει στην αναφορά του Γκρίτζαλη: το συγκεκριμένο πεδίο της μάχης.
Ο Κουλούρης περιγράφει επίσης την προσωπική του συμμετοχή στη σύγκρουση και τη διάσωση 70 γυναικόπαιδων, τα οποία βρίσκονταν ανάμεσα στους βράχους της περιοχής.
Έτσι έχουμε δύο διαφορετικές μαρτυρίες:
ο Γκρίτζαλης καταγράφει «πόλεμο εις το Μπάστα» με περίπου 40 εχθρικούς νεκρούς,
ενώ ο Κουλούρης καταγράφει μάχη στο «Κακόρεμα Μπάστα» και τη διάσωση αμάχων.
Η ταύτιση των δύο αναφορών αποτελεί βασικό αντικείμενο της παρούσας ανασύνθεσης.
Πριν από το Κακόρεμα
Για να κατανοήσουμε όμως γιατί έγινε μάχη σε ένα δύσβατο ρέμα έξω από το χωριό, πρέπει να επιστρέψουμε μερικές ημέρες πίσω.
Αμβρόσιος Φραντζής
κληρικός, αγωνιστής και ιστορικός του Αγώνα
Ο Αμβρόσιος Φραντζής περιγράφει μια εξαιρετικά σημαντική κίνηση.
Μετά τις συγκρούσεις στις Καρυές και το Κράμποβο, ο αιγυπτιακός στρατός ανεβαίνει στο όρος που ονομάζει Διαφόρτι, δηλαδή στο συγκρότημα του Λυκαίου.
Και το επόμενο πρωί το Ίσαρι βρίσκεται, όπως χαρακτηριστικά γράφει,
«παρά πάσαν ελπίδα»
περικυκλωμένο από τον εχθρό.
Η φράση αποτυπώνει τον αιφνιδιασμό.
Οι ελληνικές δυνάμεις βρίσκονταν συγκεντρωμένες στην ευρύτερη περιοχή των Καρυών, όπου είχαν προηγηθεί οι συγκρούσεις στο Κράμποβο. Η κίνηση όμως μέσω του Διαφορτίου έφερε την αιγυπτιακή δύναμη προς το Ίσαρι.
Η μάχη που ακολούθησε ήταν σκληρή. Μέρος των υπερασπιστών κλείστηκε στην εκκλησία και πολέμησε μέχρι τη νύχτα, πριν κατορθώσει να διασπάσει τον κλοιό.
Το Ίσαρι καταστράφηκε.
Το μεγάλο στρατηγικό κάδρο
Σπυρίδων Τρικούπης
πολιτικός, διπλωμάτης και ιστορικός της Ελληνικής Επανάστασης
Ο Τρικούπης μάς επιτρέπει να δούμε τα γεγονότα από μεγαλύτερη απόσταση.
Περιγράφει τις επιχειρήσεις στα ορεινά χωριά της Καρύταινας και την επίθεση στο Ίσαρι. Στη συνέχεια καταγράφει την αναχώρηση του Ιμπραήμ προς τη Μεσσηνία.
Όμως ο Ιμπραήμ δεν εγκατέλειψε απλώς την περιοχή πίσω του.
Κατά τη διέλευσή του από την επαρχία Λεονταρίου, ο Τρικούπης γράφει ότι άφησε:
«τρισχιλίους ως σκοπιάν κατά το Ίσαρι»
Περίπου 3.000 άνδρες παρέμεναν επομένως στην ευρύτερη ζώνη, ενώ η κύρια δύναμη συνέχιζε προς τη Μεσσηνία.
Αυτό είναι κρίσιμο για την κατανόηση όσων ακολούθησαν.
Γιατί στις 8 Αυγούστου, μία εβδομάδα μετά τη μάχη του Ισαρίου, ο Γκρίτζαλης καταγράφει τον νέο «πόλεμο εις το Μπάστα».
6–8 Αυγούστου: το μέτωπο παραμένει ενεργό
Στις 6 Αυγούστου 1825, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, γράφοντας από τα Βέρβενα προς τον Αποστόλη Κολοκοτρώνη, σχεδίαζε νέες επιχειρήσεις στην Καρύταινα και τον συντονισμό διαφορετικών ελληνικών σωμάτων. Μεταξύ των στόχων βρίσκονταν και οι εχθρικές δυνάμεις που παρέμεναν στο Ίσαρι.
Στις 7 Αυγούστου, ο Ανδρέας Λόντος μετέφερε πληροφορία του Δημητρίου Πλαπούτα ότι οι περισσότερες εχθρικές δυνάμεις είχαν αποχωρήσει από το Κράμποβο, αλλά:
«ὁ δὲ πασὰς μὲ δύω ἥμισυ χιλ(ιά)δ(ας) ἔμεινε εἰς τοῦ Ἴσαρη»
Την επομένη, 8 Αυγούστου, ο Ανδρέας Ζαΐμης μετέφερε νέα πληροφορία του Πλαπούτα:
«περὶ τοὺς δισχιλίους Τούρκους εὑρίσκονται εἰς τοῦ Ἴσαρι»
Οι επιστολές περιλαμβάνουν επίσης σχέδια ελληνικών κινήσεων και ενισχύσεων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα πραγματοποιήθηκαν. Τεκμηριώνουν όμως ότι στις 7 και 8 Αυγούστου ο τομέας του Ισαρίου παρέμενε ενεργό μέτωπο, με ισχυρή εχθρική παρουσία.
Και την ίδια ημέρα, 8 Αυγούστου, ο Γκρίτζαλης καταγράφει:
«Πάλιν εις τας 8 του παρόντος έγινεν πόλεμος εις το Μπάστα.»
Γιατί στο Κακόρεμα;
Εδώ η ιστορική έρευνα συναντά την έρευνα πεδίου.
Το Κακόρεμα δεν είναι χωριό.
Δεν αποτελεί προφανή στόχο λεηλασίας και η μορφολογία του δεν προσφέρει εύκολο πεδίο δράσης σε τακτικό στρατό.
Είναι ένα στενό, βραχώδες και εξαιρετικά δύσβατο ορεινό πέρασμα, με φυσικές θέσεις κάλυψης και σπηλαιώδη σημεία. Η ίδια η γεωμορφολογία προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα σε μικρή δύναμη που αμύνεται απέναντι σε μεγαλύτερο αριθμό επιτιθέμενων.
Παράλληλα, η θέση του βρίσκεται επάνω σε έναν φυσικό ορεινό διάδρομο που συνδέει την περιοχή του Βάστα και του Τετραζίου με τις δυτικές πλαγιές και την περιοχή προς Γαράτζα, ενώ μέσω του ορεινού συστήματος συνδέεται με τον χώρο του Λυκαίου.
Η έρευνα πεδίου επομένως δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα:
Γιατί μια αιγυπτιακή δύναμη θα επιχειρούσε μέσα στο Κακόρεμα;
Η σημασία των διαβάσεων δεν προκύπτει μόνο από τη σημερινή ανάγνωση του εδάφους. Ο Φίλος του Νόμου, σε δημοσίευμα της 7ης Αυγούστου 1825 για τις επιχειρήσεις στο Ίσαρι, αναφέρει ότι ελληνικό σώμα κατόρθωσε επί δύο ημέρες να εμποδίσει:
«τὴν δίοδον εἰς ὅλον σχεδὸν τὸ τακτικὸν καὶ ἄτακτον στράτευμα τῆς Αἰγύπτου»
Η παρεμπόδιση των διαβάσεων αποτελούσε επομένως πραγματικό επιχειρησιακό ζήτημα των ημερών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η μάχη στο Κακόρεμα αποκτά διαφορετική σημασία: δεν εμφανίζεται ως μια τυχαία σύγκρουση γύρω από τους αμάχους που είχαν καταφύγει εκεί, αλλά ως επεισόδιο της συνεχιζόμενης σύγκρουσης για τον έλεγχο των ορεινών περασμάτων.
Μια σκληρή άμυνα
Οι αριθμοί του Γκρίτζαλη αποκτούν εδώ διαφορετικό βάρος.
Περίπου 40 εχθρικοί νεκροί.
Από την ελληνική πλευρά καταγράφει:
3 νεκρούς και 1 τραυματία.
Ο Κουλούρης, από την άλλη, περιγράφει την προσωπική του δράση στη μάχη του Κακορέματος και τη διάσωση 70 γυναικόπαιδων.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη το ακριβές μέγεθος των δύο δυνάμεων στο Κακόρεμα.
Γνωρίζουμε όμως τη θέση.
Γνωρίζουμε ότι υπήρχαν άμαχοι.
Γνωρίζουμε ότι υπήρξε μάχη.
Και διαθέτουμε μια πολεμική αναφορά που καταγράφει περίπου 40 εχθρικούς νεκρούς στο Μπάστα.
Όλα αυτά συγκλίνουν προς την εικόνα μιας σκληρής άμυνας θέσεως.
Οι υπερασπιστές δεν φαίνεται να περιορίστηκαν στο συνηθισμένο σχήμα του ορεινού ακροβολισμού — προσβολή του αντιπάλου και γρήγορη απαγκίστρωση.
Έμειναν και πολέμησαν.
Και υπήρχε ένας πολύ σοβαρός λόγος για να κρατήσουν τη θέση:
πίσω τους βρίσκονταν άμαχοι.
Το Κακόρεμα ως τελευταίο πέρασμα
Η τοπογραφική ανασύνθεση των κινήσεων οδηγεί και σε μια ευρύτερη υπόθεση.
Μετά τις επιχειρήσεις στις Καρυές και το Κράμποβο, την κίνηση μέσω Διαφορτίου, την επίθεση και καταστροφή του Ισαρίου και την επέκταση της αιγυπτιακής παρουσίας στην περιοχή, οι διαθέσιμοι ορεινοί διάδρομοι περιορίζονταν.
Το Κακόρεμα βρίσκεται ακριβώς σε μία από τις φυσικές διεξόδους του ορεινού συστήματος Λυκαίου–Τετραζίου.
Η υπόθεση που προκύπτει από τον συνδυασμό των πηγών και της μορφολογίας του εδάφους είναι ότι η μάχη της 8ης Αυγούστου δεν ήταν μια τυχαία σύγκρουση γύρω από το Βάστα.
Ήταν πιθανότατα προσπάθεια ελέγχου ενός από τα τελευταία ανοικτά ορεινά περάσματα.
Αν αυτή η ανασύνθεση επιβεβαιωθεί περαιτέρω, εξηγεί ταυτόχρονα:
γιατί έγινε μάχη σε ένα τόσο δύσβατο σημείο,
γιατί οι αμυνόμενοι παρέμειναν στη θέση τους,
γιατί υπήρχαν εκεί συγκεντρωμένοι άμαχοι,
και γιατί η σύγκρουση ήταν τόσο σκληρή.
Η ξεχασμένη μάχη επιστρέφει στον χάρτη
Καμία από τις ιστορικές πηγές δεν αφηγείται μόνη της ολόκληρη αυτή την ιστορία.
Ο Γκρίτζαλης μας δίνει τη σειρά των μαχών και τον πόλεμο στο Μπάστα.
Ο Κουλούρης μας οδηγεί στο Κακόρεμα και στους αμάχους.
Ο Φραντζής μας δείχνει την κίνηση μέσω του Λυκαίου και τον αιφνιδιασμό του Ισαρίου.
Ο Τρικούπης μας δίνει το μεγάλο στρατηγικό κάδρο.
Οι επιστολές των ημερών 6–8 Αυγούστου και ο σύγχρονος Τύπος της εποχής συμπληρώνουν πλέον αυτή την εικόνα, δείχνοντας ότι ο τομέας του Ισαρίου παρέμενε ενεργός και ότι ο έλεγχος των διαβάσεων αποτελούσε πραγματικό επιχειρησιακό ζήτημα.
Όταν τα τεκμήρια αυτά τοποθετηθούν επάνω στο πραγματικό ανάγλυφο της περιοχής, τα αποσπασματικά γεγονότα αρχίζουν να σχηματίζουν μια ενιαία επιχειρησιακή εικόνα.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη κάθε λεπτομέρεια της μάχης.
Γνωρίζουμε όμως πλέον αρκετά ώστε το Κακόρεμα να μην αντιμετωπίζεται ως μια αόριστη τοπική ανάμνηση.
Υπήρξε μάχη.
Υπήρξαν σοβαρές απώλειες.
Υπήρχαν δεκάδες άμαχοι που έπρεπε να προστατευθούν.
Και η μάχη δόθηκε σε ένα σημείο εξαιρετικής σημασίας για την κίνηση μέσα στα βουνά.
Κακόρεμα, Αύγουστος 1825.
Μια ξεχασμένη μάχη του Βάστα επιστρέφει, ύστερα από δύο αιώνες, στον ιστορικό χάρτη της Επανάστασης.
Πηγές και τεκμηρίωση
- Γιάννης Γκρίτζαλης, αναφορά για την εκστρατεία στην Καρύταινα, Ψάρι, 14 Αυγούστου 1825. Περιλαμβάνει τις συγκρούσεις σε Καρυές, Κράμποβο, Δραγουμάνου, Ίσαρι και τον «πόλεμον εις το Μπάστα» της 8ης Αυγούστου.
- Κωνσταντής Αθανασίου Κουλούρης, φάκελος αγωνιστή, Ιστορικό Μητρώο Αγωνιστών Εθνικής Βιβλιοθήκης, αρ. στρατιώτη 3410 (Ν. 1641), αίτηση 2 Ιουνίου 1855. Αναφορά στη μάχη στο «Κακόρεμα Μπάστα» και στη διάσωση 70 γυναικόπαιδων.
- Αμβρόσιος Φραντζής, Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος. Αναφορά στις επιχειρήσεις Καρυών–Κραμπόβου, στην κίνηση του αιγυπτιακού στρατού μέσω του Διαφορτίου και στην πολιορκία και καταστροφή του Ισαρίου.
- Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμ. Γ΄. Αναφορά στις επιχειρήσεις στην Καρύταινα, στην καταστροφή του Ισαρίου και στην παραμονή ισχυρής αιγυπτιακής δύναμης στην περιοχή.
- Αθανάσιος Γρηγοριάδης προς Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, Καρυές, 28 Ιουλίου 1825, Αρχειακός Τόπος Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, τεκμήριο 0450. Αναφορά στις επιχειρήσεις της περιοχής, στις ελληνικές δυνάμεις και στα προβλήματα ανεφοδιασμού.
- Θεόδωρος Κολοκοτρώνης προς Αποστόλη Κολοκοτρώνη, Βέρβενα, 6 Αυγούστου 1825. Σχέδιο συντονισμού των ελληνικών σωμάτων και επιχειρήσεων στην Καρύταινα και στην περιοχή του Ισαρίου.
- Ανδρέας Λόντος προς Αποστόλη Κολοκοτρώνη, Βέρβενα, 7 Αυγούστου 1825. Μεταφέρει πληροφορίες του Δημητρίου Πλαπούτα για την παρουσία περίπου 2.500 εχθρών στο Ίσαρι.
- Ανδρέας Ζαΐμης προς Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, Λυκούρια, 8 Αυγούστου 1825, Αρχειακός Τόπος Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, τεκμήριο 0501. Μεταφέρει πληροφορία για περίπου 2.000 εχθρούς στο Ίσαρι και αναφέρεται στα προβλήματα ανεφοδιασμού των ελληνικών δυνάμεων.
- Φίλος του Νόμου, αρ. φύλλου 141, 7 Αυγούστου 1825. Σύγχρονο δημοσίευμα για τις επιχειρήσεις στην περιοχή του Ισαρίου και την παρεμπόδιση της «διόδου» του αιγυπτιακού στρατεύματος.
- Έρευνα πεδίου Vasta Village Project, Κακόρεμα και ορεινός όγκος Λυκαίου–Τετραζίου. Επιτόπια εξέταση της μορφολογίας, των φυσικών περασμάτων και των πιθανών διαδρομών που χρησιμοποιούνται στην τοπογραφική ανασύνθεση.
Σημείωση: Η ταύτιση του «πολέμου εις το Μπάστα» της 8ης Αυγούστου 1825 που καταγράφει ο Γκρίτζαλης με τη μάχη στο «Κακόρεμα Μπάστα» που αναφέρει ο Κουλούρης, καθώς και η επιχειρησιακή ερμηνεία των κινήσεων στην περιοχή, αποτελούν ανασύνθεση του Vasta Village Project μέσα από τη συνδυαστική εξέταση των ιστορικών πηγών και του ίδιου του πεδίου