📊 567 χρόνια δημογραφικής ιστορίας σε μία εικόνα

Το γράφημα δεν αποτυπώνει απλώς αριθμούς. Αποτυπώνει τη διαδρομή μιας κοινότητας μέσα σε σχεδόν έξι αιώνες ιστορίας.

📜 Στο οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο TT10, περ. 1460–1463, καταγράφεται το Kokkino Marti με 15 hane και 4 χήρες. Η ταύτιση του Kokkino Marti με πρώιμο οικιστικό πυρήνα της περιοχής του σημερινού Βάστα αποτελεί υπόθεση εργασίας και όχι αποδεδειγμένη ταύτιση. Η εκτίμηση ~85–100 ανθρώπων αφορά την καταγεγραμμένη αυτή κοινότητα.

Από εκείνο το σημείο χρειάστηκαν περισσότεροι από 400 χρόνια για να φτάσει το Βάστα στη δημογραφική του κορύφωση, με 669 κατοίκους το 1889.

Και αυτοί δεν ήταν 400 ήρεμοι χρόνοι.

⚔️ Στο διάστημα αυτό ο τόπος πέρασε μέσα από πολέμους, αλλαγές κυριαρχίας, καταστροφές, εκτοπισμούς, εξεγέρσεις και τεκτονικές πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές.

Κι όμως, μέσα σε όλες αυτές τις ανατροπές, η μακρά δημογραφική πορεία που διακρίνεται από τις διαθέσιμες καταγραφές είναι κυρίως μια πορεία αργής αύξησης, ανάκαμψης ή σταθερότητας.

🏘️ Στα τέλη του 19ου αιώνα το Βάστα είχε πλέον εξελιχθεί σε μια μεγάλη κοινότητα:

1889 — 669 κάτοικοι
1907 — 669
1920 — 663
1928 — 652
1940 — 618

Για περισσότερο από μισό αιώνα, το χωριό διατηρεί πληθυσμό άνω των 600 κατοίκων.

Και μετά έρχεται η μεγάλη τομή.

📉 1940 — 618
1951 — 516
1961 — 302
1971 — 186

Μέσα σε μόλις 31 χρόνια, το Βάστα χάνει από την απογραφική του εικόνα περίπου το 70% του πληθυσμού του.

Η πτώση συνεχίζεται:

1981 — 139
1991 — 95
2001 — 147
2011 — 62
2021 — 45 απογραφέντες

Η επίσημη απογραφή του 2021 καταγράφει 45 μόνιμους κατοίκους. Η πραγματική συνεχής παρουσία στο χωριό εκτιμάται τοπικά σε περίπου 20 ανθρώπους· η εκτίμηση αυτή δεν αποτελεί απογραφικό μέγεθος.

Η ιστορική αντίθεση είναι εντυπωσιακή.

Για αιώνες το Βάστα αντιμετώπισε πολέμους, καταστροφές, φτώχεια και μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές ανατροπές. Παρ’ όλα αυτά, η κοινότητα ανασυγκροτούνταν και μακροπρόθεσμα διατηρούσε ή αύξανε τον πληθυσμό της.

Η μεγαλύτερη δημογραφική συρρίκνωση της καταγεγραμμένης ιστορίας του εμφανίζεται αντίθετα στη μεταπολεμική περίοδο, μέσα σε συνθήκες μακράς ειρήνης και παράλληλα με την τεχνολογική και κοινωνική εξέλιξη της χώρας.

Βεβαίως, το Βάστα δεν αποτελεί εξαίρεση. Η δημογραφική συρρίκνωση της υπαίθρου και, ευρύτερα, το δημογραφικό πρόβλημα αποτελούν φαινόμενα που ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια ενός χωριού και αφορούν συνολικά την Ελλάδα.

Οι αιτίες, οι πολιτικές που ακολουθήθηκαν και οι ευθύνες της Πολιτείας αποτελούν ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα. Δεν είναι αντικείμενο του παρόντος project να τις αναλύσει ή να τις αποδώσει.

Εδώ ο στόχος είναι διαφορετικός: να καταγραφεί όσο το δυνατόν ακριβέστερα τι συνέβη στο Βάστα μέσα στον χρόνο.

Και οι αριθμοί καταγράφουν μια εξαιρετικά καθαρή ιστορική μεταβολή:

Περισσότεροι από 400 χρόνοι για την άνοδο.
Περισσότερο από μισό αιώνα σταθερότητας πάνω από τους 600 κατοίκους.
Λίγες μεταπολεμικές δεκαετίες για τη δημογραφική κατάρρευση.

Σήμερα, περισσότερο από πέντε αιώνες μετά την πρώιμη οθωμανική καταγραφή που εξετάζεται στο πλαίσιο της έρευνας, το Βάστα βρίσκεται ξανά σε εξαιρετικά χαμηλά δημογραφικά επίπεδα.

Με βάση την τοπική εκτίμηση της συνεχούς μόνιμης παρουσίας, ο πραγματικός αριθμός όσων διαμένουν σταθερά στο χωριό είναι ακόμη μικρότερος από τον επίσημο απογραφικό πληθυσμό.

Πηγές και τεκμηρίωση

• Οθωμανική περίοδος: Georgios C. Liakopoulos, The Early Ottoman Peloponnese: A Study in the Light of an Annotated Editio Princeps of the TT10-1/14662 Ottoman Taxation Cadastre (ca. 1460–1463), Gingko, 2019, Appendix I: Editio princeps of TT10, σ. 431. Το Kokkino Marti καταγράφεται με 15 hane και 4 χήρες. Η σύνδεσή του με το Βάστα παραμένει υπόθεση εργασίας.
• Β΄ Βενετοκρατία: Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος–18ος αιώνας, Ιστορικό Αρχείο Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1985· απογραφή Grimani του 1700. Συμπληρωματικά: Ειρήνη Δ. Βρεττού, Ο θεσμός της προσωπικής και οικονομικής αγγαρείας… Η περίπτωση της Πελοποννήσου κατά τη Β΄ Βενετοκρατία (1685–1715), διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, 2021, ιδίως σ. 172–190.
• 1815: F.-C.-H.-L. Pouqueville, Voyage de la Grèce, τ. V, σ. 487.
• 1828–1830: Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, τ. Η΄, Μέρος Β΄, «Στατιστικαί Παρατηρήσεις 1828, 1829 και 1830»· βλ. επίσης Μιχάλης Φέστας, Το οικιστικό πλέγμα της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης, ΚΕΑΕ/ΕΙΕ, 2021.
• 1846: Ι. Δ. Σταματάκης, Πίναξ χωρογραφικός της Ελλάδος, Αθήνα, Τυπογραφείο Γ. Βλασσαρίδου, 1846.
• 1851: Ιάκωβος Ρίζος Ραγκαβής, Τα Ελληνικά, τ. Β΄: Πελοπόννησος, Αθήνα, 1853.
• 1861–2001: επίσημες απογραφές του ελληνικού κράτους και της ΕΣΥΕ. Για το 2001 η σειρά του πίνακα χρησιμοποιεί τον πραγματικό (de facto) πληθυσμό.
• 2011–2021: Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ), αποτελέσματα Απογραφών Πληθυσμού–Κατοικιών 2011 και 2021, μόνιμος πληθυσμός.

Σημείωση: Όπου οι παλαιότερες πηγές καταγράφουν νοικοκυριά ή οικογένειες και όχι άτομα, χρησιμοποιούνται εκτιμήσεις πληθυσμού και διακρίνονται από τις άμεσες απογραφικές καταγραφές. Για το 2001 χρησιμοποιείται ο πραγματικός (de facto) πληθυσμός, ενώ για το 2011 και το 2021 ο μόνιμος πληθυσμός της ΕΛΣΤΑΤ· συνεπώς η μετάβαση 2001–2011 δεν αποτελεί απολύτως ομοιογενή στατιστική σύγκριση.