Τα Νόμια Όρη: Αναζητώντας το αρχαίο όνομα του Τετραζίου

Ένα αρχαίο όνομα, ένας ξεχασμένος θεός, μια μυθική νύμφη και ένα βουνό που δεσπόζει πάνω από το Βάστα. Από τον Παυσανία και τον Πολύγνωτο μέχρι τους Ευρωπαίους περιηγητές του 19ου αιώνα, ακολουθούμε τα ίχνη των αρχαίων Νομίων Ορέων.

Ένα βουνό με δύο ονόματα;

Στα νοτιοδυτικά της Αρκαδίας, εκεί όπου τα βουνά συναντούν τα όρια της Μεσσηνίας, υψώνεται το Τετράζι. Στις ανατολικές και νοτιοανατολικές πλαγιές του βρίσκεται το Βάστα, ένας τόπος του οποίου η ιστορία συνδέεται στενά με το ορεινό τοπίο που τον περιβάλλει.

Σήμερα γνωρίζουμε το βουνό ως Τετράζι. Όμως, πριν από σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια, ο περιηγητής Παυσανίας κατέγραψε στην ίδια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή μια ονομασία που προκαλεί ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον: Νόμια Όρη.

Πού βρίσκονταν αυτά τα βουνά; Ποια σχέση είχαν με το Λύκαιο, τη Λυκόσουρα και το σημερινό Τετράζι; Και μέχρι πού μπορούσε να εκτείνεται η αρχαία ονομασία;

Η έρευνα του Vasta Village Project ακολουθεί τις αρχαίες πηγές, τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις και τις γεωγραφικές περιγραφές των περιηγητών που προσπάθησαν να αναγνωρίσουν τα βουνά της αρχαιότητας στο σημερινό τοπίο.

Ο Παυσανίας και τα μυστηριώδη Νόμια

Η σημαντικότερη αρχαία μαρτυρία βρίσκεται στο όγδοο βιβλίο της Ελλάδος Περιηγήσεως, στα Αρκαδικά.

Ο Παυσανίας γράφει:

«τῆς Λυκοσούρας δέ ἐστιν ἐν δεξιᾷ Νόμια ὄρη καλούμενα, καὶ Πανός τε ἱερὸν ἐν αὐτοῖς ἐστι Νομίου καὶ τὸ χωρίον ὀνομάζουσι Μέλπειαν».

— Παυσανίας, VIII 38.11

Δηλαδή:

«Στα δεξιά της Λυκόσουρας βρίσκονται βουνά που ονομάζονται Νόμια. Σε αυτά υπάρχει ιερό του Πανός Νομίου και ο τόπος ονομάζεται Μέλπεια».

Η περιγραφή είναι σύντομη, αλλά εξαιρετικά σημαντική.

Ο Παυσανίας αναφέρει τρία στοιχεία που συνδέονται μεταξύ τους: τα Νόμια Όρη, το ιερό του Πανός Νομίου και μια τοποθεσία με το όνομα Μέλπεια.

Προσθέτει μάλιστα ότι, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Πάνας ανακάλυψε εκεί τη μελωδία της σύριγγάς του.

Η ονομασία των βουνών συνδέεται επίσης με μια ενδιαφέρουσα παράδοση. Ο Παυσανίας αναφέρει ως εύκολη ερμηνεία τη σχέση με τις βοσκές του Πανός, αλλά καταγράφει και μια διαφορετική εξήγηση των ίδιων των Αρκάδων: ότι το όνομα προερχόταν από μια νύμφη.

Τη Νομία.

Η νύμφη Νομία και μια ζωγραφιά στους Δελφούς

Η Νομία εμφανίζεται και σε ένα δεύτερο, εντελώς διαφορετικό χωρίο του Παυσανία.

Αυτή τη φορά η αφήγηση μας μεταφέρει στους Δελφούς, στη Λέσχη των Κνιδίων, όπου βρισκόταν η περίφημη Νέκυια του ζωγράφου Πολυγνώτου.

Ο Πολύγνωτος, ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της κλασικής αρχαιότητας, είχε απεικονίσει μορφές του μυθικού κόσμου σε μια μεγάλη ζωγραφική σύνθεση.

Ο Παυσανίας περιγράφει ανάμεσά τους την Καλλιστώ, κόρη του Λυκάονα, και τη Νομία.

«τῇ Καλλιστοῖ δὲ ἀντὶ μὲν στρωμνῆς ἐστιν αὐτῇ δέρμα ἄρκτου, τοὺς πόδας δὲ ἐν τοῖς Νομίας γόνασιν ἔχει κειμένους».

— Παυσανίας, X 31.10

Η Καλλιστώ αναπαύεται πάνω σε δέρμα αρκούδας, έχοντας τα πόδια της ακουμπισμένα στα γόνατα της Νομίας.

Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη σύνδεση δύο μορφών της αρκαδικής μυθολογικής παράδοσης.

Το 1892, οι Carl Robert και Hermann Schenck παρουσίασαν μια ανασύνθεση της χαμένης ζωγραφικής, βασισμένη στην περιγραφή του Παυσανία.

Έτσι, η Νομία αποκτά και μια εικονογραφική παρουσία στη νεότερη ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας.

Η νύμφη που οι Αρκάδες συνέδεαν με την ονομασία των Νομίων Ορέων εμφανίζεται σε μια από τις σημαντικότερες ζωγραφικές αφηγήσεις της αρχαιότητας.

Το Τετράζι στους χάρτες και στα βιβλία των περιηγητών

Αιώνες μετά τον Παυσανία, Ευρωπαίοι περιηγητές άρχισαν να αναζητούν τις αρχαίες τοποθεσίες της Πελοποννήσου.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, το Τετράζι εμφανίζεται επανειλημμένα στις προσπάθειές τους να αναγνωρίσουν τα Νόμια Όρη.

Η έρευνα εντοπίζει μια σημαντική ακολουθία μαρτυριών:

Έτος	Περιηγητής / γεωγράφος	Συσχέτιση
1823	William Gell	Περιλαμβάνει το Τετράζι στις ψηλότερες κορυφές των Νομίων
1830	William Martin Leake	Τοποθετεί τα Νόμια στη συνδετική ορεινή ράχη προς το Τετράζι
1836	E. Puillon Boblaye	Ταυτίζει ρητά τα Νόμια με τον ορεινό όγκο του Τετραζίου
1841	Ludwig Ross	Συνδέει τα Νόμια με τα βουνά γύρω από το Ίσαρι
1851	Ernst Curtius	Δέχεται την ταύτιση Τετραζίου και Νομίων
1898	James George Frazer	Συνδέει τα Νόμια με τις νότιες ορεινές απολήξεις προς το Ίσαρι

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Γάλλος γεωγράφος Boblaye.

Στο έργο του Recherches géographiques sur les ruines de la Morée (1836, σελίδα 165), προσδιορίζει τα Νόμια ως τον ορεινό όγκο του Τετραζίου.

Αυτή είναι μία από τις σαφέστερες πρώιμες διατυπώσεις της ταύτισης.

Ο Ludwig Ross, λίγα χρόνια αργότερα, στρέφει την προσοχή του προς την περιοχή του Ισαρίου, ενώ ο Frazer ακολουθεί παρόμοια γεωγραφική προσέγγιση.

Οι περιγραφές αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για την έρευνα του Βάστα, καθώς το χωριό βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλευρά του ίδιου ορεινού συστήματος.

Η σύνδεση, επομένως, δεν είναι μια σύγχρονη επινόηση. Αποτελεί αντικείμενο γεωγραφικής και ιστοριογραφικής συζήτησης ήδη από τον 19ο αιώνα.

Η αρχαιολογική ανακάλυψη του 1902

Η ιστορία των Νομίων αποκτά νέα διάσταση το 1902.

Ο αρχαιολόγος Κωνσταντίνος Κουρουνιώτης πραγματοποιεί ανασκαφή κοντά στη Μπέρεκλα, τη σημερινή Νέδα, στις πλαγιές του Λυκαίου.

Η ανασκαφή αποκαλύπτει αρχαία οικοδομικά κατάλοιπα, χάλκινα αναθήματα και επιγραφές που συνδέονται με τη λατρεία του Πανός.

Δύο επιγραφές έχουν ιδιαίτερη σημασία:

• IG V.2 556: «[ὁ δεῖνα ἀνέθυ]σ̣ε τοῖ Πάονι».
• IG V.2 557: «Πανός».

Η παρουσία λατρείας του Πανός στην περιοχή επιβεβαιώνεται πλέον αρχαιολογικά.

Ο Κουρουνιώτης αρχικά συνδέει το ιερό με τον Πάνα Νόμιο που περιγράφει ο Παυσανίας. Ωστόσο, το επόμενο έτος αναθεωρεί την τοπογραφική του ταύτιση, ύστερα από νέες έρευνες στο Λύκαιο.

Η συζήτηση συνεχίζεται και στη σύγχρονη αρχαιολογική βιβλιογραφία.

Το 1992 ο Ulrich Hübinger εξετάζει κριτικά την ταύτιση του ιερού με τη Μέλπεια, ενώ το 2019 η αρχαιολόγος Ξένη Αραπογιάννη επαναφέρει τη σύνδεση της Μπέρεκλας με το παυσανιακό ιερό.

Έτσι, η αναζήτηση της αρχαίας Μέλπειας παραμένει ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της αρχαιολογικής τοπογραφίας της περιοχής.

Και το Βάστα; Πού βρίσκεται μέσα σε αυτή την ιστορία;

Εδώ βρίσκεται και το κεντρικό ερώτημα της έρευνάς μας.

Το Βάστα βρίσκεται ανατολικά–νοτιοανατολικά της κύριας κορυφής του Τετραζίου, σε απόσταση περίπου τριών χιλιομέτρων σε ευθεία γραμμή.

Αν ακολουθήσουμε τη γεωγραφική προσέγγιση του Boblaye και του Curtius, που συνδέουν τα Νόμια με τον ορεινό όγκο του Τετραζίου, η περιοχή του χωριού αποκτά άμεσο ενδιαφέρον.

Ακόμη περισσότερο, η ερμηνεία των Ross και Frazer, που στρέφει την προσοχή προς τα βουνά γύρω από το Ίσαρι, φέρνει την έρευνα πολύ κοντά στην ανατολική πλευρά του Τετραζίου.

Υπάρχει όμως μια σημαντική γεωγραφική λεπτομέρεια: οι περιηγητές δεν περιγράφουν όλοι τα ίδια όρια.

Άλλοι αντιλαμβάνονται τα Νόμια ως ευρύτερο ορεινό σύστημα, άλλοι ως συγκεκριμένη ράχη και άλλοι ως τον κύριο όγκο του Τετραζίου.

Η ένταξη της περιοχής του Βάστα στα αρχαία Νόμια αποτελεί επομένως μια συγκεκριμένη ιστορικογεωγραφική υπόθεση εργασίας, βασισμένη σε παλαιότερες επιστημονικές ταυτίσεις και στη μορφολογία του τόπου.

Και αυτή η υπόθεση ανοίγει ένα ακόμη πεδίο έρευνας: την ανασύνθεση των παλαιών περασμάτων ανάμεσα στη Λυκόσουρα, το Ίσαρι, το Τετράζι και την κοιλάδα της Νέδας.

Ένα αρχαίο τοπίο που περιμένει να χαρτογραφηθεί

Η έρευνα των Νομίων δεν αφορά μόνο την αναζήτηση ενός χαμένου ονόματος.

Αφορά την ιστορική γεωγραφία μιας ολόκληρης περιοχής.

Τη σχέση των ορεινών περασμάτων με τους αρχαίους οικισμούς. Τους τόπους λατρείας του Πανός. Τις διαδρομές ανάμεσα στην Αρκαδία και τη δυτική Πελοπόννησο. Την παρουσία αρχαίων τοπωνυμίων που διατηρήθηκαν στα κείμενα, ακόμη και όταν έπαψαν να χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή.

Για το Vasta Village Project, η έρευνα αυτή αποτελεί μέρος μιας μεγαλύτερης προσπάθειας: να κατανοήσουμε την ιστορία του Βάστα μέσα στο γεωγραφικό και ιστορικό περιβάλλον στο οποίο ανήκει.

Από τα Νόμια του Παυσανία μέχρι το σημερινό Τετράζι μεσολαβούν σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.

Το βουνό παραμένει στη θέση του.

Τα ονόματα, οι δρόμοι και οι άνθρωποι άλλαξαν.

Και η αναζήτηση συνεχίζεται.

Πηγές και βιβλιογραφία

1. Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις, VIII 38.11, VIII 39.1, X 31.10. Αρχαίο κείμενο.
2. William Gell, Narrative of a Journey in the Morea, 1823, σ. 111. Ψηφιακό πρωτότυπο.
3. E. Puillon Boblaye, Recherches géographiques sur les ruines de la Morée, 1836, σ. 165. Πρωτότυπο.
4. Ludwig Ross, Reisen im Peloponnes, 1841, σ. 88–89. Πρωτότυπο.
5. Ernst Curtius, Peloponnesos, τόμ. I, 1851, σ. 317–318. Πρωτότυπο.
6. J. G. Frazer, Pausanias’s Description of Greece, τόμ. IV, 1898, σ. 389–390. Πρωτότυπο.
7. Κ. Κουρουνιώτης, «Ανασκαφή ιερού Νομίου Πανός», ΠΑΕ 1902, σ. 72–75. Πρωτότυπο.
8. Ξ. Αραπογιάννη, «Αρχαιολογική τοπογραφία της Άνω Μεσσηνίας», Αρχαιολογία και Τέχνες 130, 2019, σ. 36–51. PDF.