Ο Άγιος Γεώργιος, το Beaufort και ο αγώνας για τον έλεγχο των ορεινών περασμάτων της Πελοποννήσου
Στα τέλη του 13ου και στις αρχές του 14ου αιώνα, η ορεινή περιοχή των Σκορτών βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σειράς συγκρούσεων που συνδέονταν με την εξουσία, τη φορολογία και τον έλεγχο των στρατηγικών περασμάτων της Πελοποννήσου.
Κάστρα άλλαζαν χέρια, φρουρές οργανώνονταν, οχυρώσεις χτίζονταν σε δυσπρόσιτες θέσεις και στρατιωτικές δυνάμεις μετακινούνταν από την Άνω Μεσσηνία προς τα αρκαδικά βουνά.
Η ιστορία αυτών των συγκρούσεων διασώζεται στη γαλλική εκδοχή του Χρονικού του Μορέως, μιας από τις σημαντικότερες αφηγηματικές πηγές για το Πριγκιπάτο της Αχαΐας.
Μέσα από τις περιγραφές του Χρονικού αναδύεται η στρατιωτική γεωγραφία μιας ολόκληρης περιοχής: ο Άγιος Γεώργιος, το Beaufort, η Dimatre, η Αγία Ελένη και το Crèvecœur.
Πρόκειται για την ιστορία ενός ορεινού μετώπου, το οποίο συνδεόταν με τις προσβάσεις του Τετραζίου, του Λυκαίου και της Άνω Μεσσηνίας.
1. Τα Σκορτά και η φραγκική εξουσία
Μετά την εγκαθίδρυση του Πριγκιπάτου της Αχαΐας στις αρχές του 13ου αιώνα, οι Φράγκοι ηγεμόνες επιχείρησαν να οργανώσουν τη διοίκηση και τη στρατιωτική άμυνα της Πελοποννήσου.
Τα Σκορτά αποτελούσαν μια ορεινή περιφέρεια με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.
Η κατοχή των κάστρων και των περασμάτων της επέτρεπε τον έλεγχο των μετακινήσεων ανάμεσα στις ορεινές περιοχές και τις πεδιάδες.
Οι συγκρούσεις που περιγράφει το Χρονικό συνδέονται τόσο με τον ανταγωνισμό ανάμεσα στη φραγκική και τη βυζαντινή εξουσία όσο και με τις εσωτερικές αντιδράσεις απέναντι στη διοίκηση του Πριγκιπάτου.
Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι τοπικοί άρχοντες, οι κάτοχοι φέουδων και οι στρατιωτικές τους υποχρεώσεις.
Το Χρονικό παρουσιάζει μια κοινωνία στην οποία οι φεουδαρχικές σχέσεις, οι φόροι και η στρατιωτική υπηρεσία συνδέονταν άμεσα με την κατοχή και την υπεράσπιση των κάστρων.
2. Η κατάληψη του Αγίου Γεωργίου
Ένα από τα σημαντικότερα επεισόδια αφορά το κάστρο του Αγίου Γεωργίου.
Σύμφωνα με το Χρονικό, η θέση του ήταν τέτοια ώστε η κατοχή του να διευκολύνει τον έλεγχο της περιφέρειας των Σκορτών.
Στην αφήγηση εμφανίζονται δύο πρόσωπα που συνδέονται με την εσωτερική λειτουργία του κάστρου: ο Anino, υπεύθυνος εφοδίων, και ο Boniface, φύλακας του πύργου.
Από την αντίπαλη πλευρά εμφανίζεται ο Λέων Μαυρόπαπας, επικεφαλής εκατό Τούρκων στρατιωτών που υπηρετούσαν τον βυζαντινό αυτοκράτορα.
Η επιχείρηση κατάληψης στηρίχθηκε σε συνεννόηση με ανθρώπους μέσα στο κάστρο.
Το Χρονικό περιγράφει τη χρήση προσυμφωνημένων φωτεινών σημάτων κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Το επεισόδιο φανερώνει τη σημασία που είχαν οι άνθρωποι που διαχειρίζονταν τα εφόδια και τις εισόδους μιας οχύρωσης.
Ο Άγιος Γεώργιος δεν αποτελούσε απλώς ένα απομονωμένο φρούριο. Ήταν στρατηγικό σημείο του ορεινού δικτύου.
Πηγή: Χρονικό του Μορέως, γαλλική εκδοχή, §79.5–20.
3. Η απάντηση των Φράγκων: τρεις προσπάθειες οχύρωσης
Μετά την απώλεια του Αγίου Γεωργίου, η φραγκική πλευρά αναζήτησε θέση από την οποία θα μπορούσε να ελέγχει την πρόσβαση προς τα Σκορτά.
Η αφήγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή περιγράφει τη διαδικασία επιλογής μιας στρατιωτικής θέσης.
Πρώτη επιλογή: Spurte
Το Χρονικό τοποθετεί το Spurte σε βουνό δυτικά του Αγίου Γεωργίου.
Εκεί άρχισαν εργασίες οχύρωσης, αλλά η επιλογή εγκαταλείφθηκε.
Δεύτερη επιλογή: Malomigny
Στη συνέχεια εξετάστηκε ένα ψηλότερο βουνό, το Malomigny.
Άρχισαν και εκεί εργασίες, όμως οι γνώστες του τόπου επισήμαναν τις δυσκολίες της χειμερινής παραμονής.
Το χιόνι, το ψύχος και οι ισχυροί άνεμοι καθιστούσαν τη θέση προβληματική για μια μόνιμη φρουρά.
Τρίτη επιλογή: Condiny
Τελικά επιλέχθηκε ένα πέρασμα κοντά στο ψηλό βουνό.
Η θέση είχε ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μπορούσε να αποκλείσει την είσοδο του δρόμου προς τα Σκορτά από την πλευρά του Αγίου Γεωργίου.
Εκεί δημιουργήθηκε η οχύρωση που ονομάστηκε Beaufort.
Η αφήγηση αποτυπώνει με εξαιρετική σαφήνεια τη στρατιωτική λογική της εποχής.
Δεν αρκούσε ένα ύψωμα να είναι απόκρημνο. Έπρεπε να διαθέτει πρόσβαση, να μπορεί να υποστηρίξει φρουρά και να ελέγχει μια πραγματική διαδρομή.
Πηγή: Χρονικό του Μορέως, §80.4–10.
4. Η γεωγραφική σχέση με το Τετράζι και το Λύκαιο
Η ιστορική γεωγραφία των συγκεκριμένων θέσεων έχει απασχολήσει τη νεότερη έρευνα.
Στη βιβλιογραφική συζήτηση που συνδέεται με το έργο του Antoine Bon εμφανίζονται οι προτεινόμενες αντιστοιχίσεις:
- Spurte — Τετράζι.
- Malomigny — Λύκαιο.
- Condiny — ορεινό πέρασμα κοντά στο Malomigny.
Οι ταυτίσεις αυτές προσφέρουν μια συγκεκριμένη κατεύθυνση για τη μελέτη των ορεινών διαδρομών.
Το Τετράζι μπορεί να εξεταστεί ως νότια πρόσβαση προς το σύστημα των Σκορτών, ενώ το Λύκαιο συνδέεται γεωγραφικά με τις ορεινές προσεγγίσεις προς την Καρύταινα.
Για την ανασύνθεση της μεσαιωνικής στρατιωτικής γεωγραφίας έχουν ιδιαίτερη σημασία τα διάσελα, οι πηγές νερού, οι υψομετρικές διαφορές και οι διαδρομές που ήταν πρακτικά προσπελάσιμες από έφιππους και πεζούς.
Η περιοχή αποτελεί έτσι ένα ενιαίο πεδίο τοπογραφικής διερεύνησης, από την Άνω Μεσσηνία έως τα ορεινά της Αρκαδίας.
Βιβλιογραφία: Antoine Bon, La Morée franque, 1969, σ. 377–389.
5. Οι είκοσι έφιπποι της Dimatre
Μετά την αποτυχία της πολιορκίας, ο πρίγκιπας Florent προχώρησε στην οργάνωση της άμυνας.
Το Χρονικό αναφέρει ότι στη Dimatre έπρεπε να βρίσκονται συνεχώς είκοσι έφιπποι στρατιώτες, προερχόμενοι από την καστελλανία της Καλαμάτας.
Η υπηρεσία τους προβλεπόταν με εναλλαγή κατά τη χειμερινή και τη θερινή περίοδο.
Η σύγχρονη αρχαιολογική παρουσίαση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας συσχετίζει τη Dimatre με το κάστρο της Κρέμπενης, στην περιοχή της σημερινής Κάτω Μέλπειας.
Η πληροφορία αυτή συνδέει ένα συγκεκριμένο μεσαιωνικό στρατιωτικό μέτρο με τη νότια πλευρά του ορεινού μετώπου.
Η Καλαμάτα λειτουργούσε ως διοικητική βάση από την οποία προέρχονταν οι έφιπποι, ενώ η Dimatre αποτελούσε σημείο στρατιωτικής παρουσίας.
Πηγές: Χρονικό του Μορέως, §80.15· Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, Κάστρο Κρέμπενης.
6. Η εξέγερση των Σκορτών
Στις αρχές του 14ου αιώνα το Χρονικό περιγράφει νέα εξέγερση στην περιοχή.
Η αφήγηση συνδέει την αναταραχή με τη φορολογική επιβάρυνση των τοπικών αρχόντων.
Στη Lignycina συγκεντρώνονται ισχυροί παράγοντες της περιφέρειας, στο σπίτι των αδελφών George και Jehanny Micronades.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή το Χρονικό κατονομάζει ανθρώπους και τόπους που συνδέονται με την οργάνωση της εξέγερσης.
Οι συγκρούσεις δεν παρουσιάζονται μόνο ως αντιπαράθεση στρατιωτικών δυνάμεων. Συνδέονται με τις σχέσεις ανάμεσα στους τοπικούς άρχοντες και τη φραγκική εξουσία.
Η χρονολόγηση των γεγονότων εμφανίζει αποκλίσεις στη βιβλιογραφία. Στην έκδοση της Alice Colantuoni καταγράφονται το 1302 και η περίοδος 1302–1304, ενώ σε νεότερες παρουσιάσεις συναντάται συχνά το 1304.
Πηγή: Χρονικό του Μορέως, §89.
7. Αγία Ελένη, Crèvecœur και Beaufort
Κατά την εξέγερση εμφανίζονται στο Χρονικό διαφορετικές οχυρωμένες θέσεις.
Αγία Ελένη
Η Αγία Ελένη περιγράφεται ως θέση με πύργο και οικισμό, όπου υπήρχαν σπίτια φεουδαρχών και τοξοτών.
Η αναφορά παρουσιάζει μια οχύρωση συνδεδεμένη με κατοικημένο χώρο και στρατιωτικό πληθυσμό.
Crèvecœur
Το Crèvecœur περιγράφεται με ξερολιθιά και ανεπαρκή φρουρά.
Η μορφή της οχύρωσης και η κατάσταση της άμυνάς της αποτελούν στοιχεία της αφήγησης.
Beaufort
Αντίθετα, το Beaufort παρουσιάζεται με μεγάλο πύργο κατασκευασμένο με κονίαμα, βαλλιστροφόρους και οργανωμένη άμυνα.
Οι διαφορετικές αυτές περιγραφές επιτρέπουν να διακρίνουμε τρεις τύπους στρατιωτικής εγκατάστασης: οχυρωμένο οικισμό, ασθενέστερη ορεινή οχύρωση και ισχυρό φρούριο με οργανωμένη φρουρά.
Στη νεότερη τοπογραφική βιβλιογραφία η Αγία Ελένη συνδέεται με τη Θεισόα και το Crèvecœur με την περιοχή της Λινίσταινας.
Πηγή: Χρονικό του Μορέως, §89.3–21.
8. Από την Ανδρούσα στη Dimatre και το Beaufort
Ένα ακόμη σημαντικό επεισόδιο περιγράφει την κινητοποίηση των φραγκικών δυνάμεων για την αντιμετώπιση της εξέγερσης.
Ο Nicolas le Maure πληροφορείται τα γεγονότα ενώ βρίσκεται στην Ανδρούσα.
Συγκεντρώνει πεζούς και έφιππους από την καστελλανία της Καλαμάτας και κατευθύνεται προς τη Dimatre.
Εκεί καλεί τις πιστές δυνάμεις των Σκορτών.
Στη συνέχεια κινείται προς το Beaufort και το βουνό Cucoruno.
Η διαδρομή που παραδίδει το Χρονικό είναι ιδιαίτερα σημαντική:
Ανδρούσα → Dimatre → Beaufort → Cucoruno
Πρόκειται για μια καταγεγραμμένη ακολουθία στρατιωτικών μετακινήσεων που συνδέει τη μεσσηνιακή πεδιάδα με την ορεινή περιφέρεια των Σκορτών.
Η αντιπαραβολή της με τη σημερινή τοπογραφία αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της ιστορικής έρευνας για το Τετράζι και το Λύκαιο.
Πηγή: Χρονικό του Μορέως, §90.1–4.
9. Τα κάστρα και οι άνθρωποι πίσω από τις συγκρούσεις
Οι αφηγήσεις για τα Σκορτά παρουσιάζουν έναν κόσμο πολύ πιο σύνθετο από μια σειρά πολεμικών επεισοδίων.
Συναντούμε φρουρούς, υπευθύνους εφοδίων, έφιππους στρατιώτες, τοξότες, φεουδάρχες και τοπικούς άρχοντες.
Συναντούμε επίσης συγκεκριμένες στρατιωτικές υποχρεώσεις, φορολογικές επιβαρύνσεις και διοικητικά κέντρα.
Οι οχυρώσεις αποτελούσαν μέρος αυτού του συστήματος.
Η λειτουργία τους προϋπέθετε εφόδια, ανθρώπινο δυναμικό, μετακινήσεις και οικονομικούς πόρους.
Αυτό το στοιχείο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν συνδυαστεί με τα μεταγενέστερα οικονομικά έγγραφα της Κρέμπενης του 1354 και του 1379, τα οποία καταγράφουν περιουσίες, παραγωγή, μύλο, αμπέλι και υποχρεώσεις προς κάστρο.
Οι στρατιωτικές αφηγήσεις και τα οικονομικά κατάστιχα προσφέρουν δύο διαφορετικές όψεις της μεσαιωνικής οργάνωσης της περιοχής.
10. Η σημασία των Σκορτών για την ιστορία της περιοχής μας
Η εξέγερση των Σκορτών και οι συγκρούσεις γύρω από τον Άγιο Γεώργιο και το Beaufort αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο της μεσαιωνικής ιστορίας της Πελοποννήσου.
Για την ιστορική έρευνα του Τετραζίου και του Λυκαίου παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή συνδέουν τα γεγονότα με συγκεκριμένα βουνά, περάσματα και διαδρομές.
Η προτεινόμενη σχέση του Spurte με το Τετράζι και του Malomigny με το Λύκαιο, η στρατιωτική παρουσία στη Dimatre και οι κινήσεις στρατευμάτων από την Άνω Μεσσηνία δημιουργούν ένα συνεκτικό αντικείμενο ιστορικής και τοπογραφικής διερεύνησης.
Η περιοχή του Βάστα και της Αγίας Θεοδώρας εντάσσεται γεωγραφικά σε αυτό το ευρύτερο σύστημα των νότιων προσβάσεων.
Η ιστορία των Σκορτών είναι και ιστορία των δρόμων, των βουνών και των περασμάτων που συνέδεαν τη Μεσσηνία με την ορεινή Αρκαδία.
Η αναζήτηση αυτών των παλαιών διαδρομών αποτελεί ένα από τα επόμενα κεφάλαια της έρευνας του VastaVillage.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Alice Colantuoni, La Cronaca della Morea. Edizione e studio della versione francese, διδακτορική διατριβή, Università degli Studi di Napoli Federico II, 2017, ιδίως §§79–80 και 89–90. Πλήρες κείμενο.
- Antoine Bon, La Morée franque. Recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaïe (1205–1430), Παρίσι, 1969, ιδίως σ. 377–389. Ψηφιακή έκδοση.
- Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, Κάστρο Κρέμπενης (Κάτω Μέλπεια).
- kastra.eu, Άγιος Γεώργιος Σκορτών.
- kastra.eu, Παλαιόκαστρο Παλάτου.
- kastra.eu, Κάστρο Θεισόας.
- kastra.eu, Κάστρο Κρεπακόρε.
- Jean Longnon – Peter Topping, Documents sur le régime des terres dans la principauté de Morée au XIVe siècle, 1969, έγγραφα VI και XI.
- VastaVillage, Τετράζι, Λύκαιο, Νέδα και Σκορτά: Οχυρώσεις, περάσματα, νερά, παραγωγή και εξουσία, ερευνητικός φάκελος, 17 Οκτωβρίου 2026.
Σημείωση: Οι παραπομπές στις παραγράφους του Χρονικού ακολουθούν την έκδοση Colantuoni. Οι σύγχρονες γεωγραφικές ταυτίσεις προέρχονται από τη νεότερη βιβλιογραφία και διακρίνονται από τις ονομασίες της μεσαιωνικής πηγής.
Leave a Reply