Το Βάστα, το Ίσαρι και το Enocovi απέναντι στη βενετική διοίκηση — τι γνωρίζουμε και τι δεν γνωρίζουμε για τη σύγκρουση πριν από το 1711.
Γιατί τρία ορεινά χωριά απασχόλησαν τη βενετική εξουσία σε τέτοιο βαθμό ώστε να καταλήξει στην καταστροφή των κατοικιών τους; Η έκθεση του Μάρκου Loredan προσφέρει μια σαφή περιγραφή της αντίδρασης της διοίκησης, αλλά όχι μια πλήρη εξήγηση των αιτίων. Για να πλησιάσουμε την ιστορία των κατοίκων, πρέπει πρώτα να διαβάσουμε προσεκτικά τι ακριβώς ισχυρίζεται η πηγή.
Τρία χωριά σε μια βενετική έκθεση
Στις 20 Σεπτεμβρίου 1711, από τη Μεθώνη, ο γενικός προβλεπτής των όπλων Μάρκος Loredan συντάσσει ενημέρωση προς τον διάδοχό του Αντώνιο Loredan. Στις σελίδες 369–370 της έκδοσης του Σπυρίδωνος Λάμπρου κατονομάζει τους χωρικούς του Isari, του Basta και του Enocovi. Πρόκειται για μια σπάνια, άμεση αναφορά στο Βάστα ως μέρος συγκεκριμένου επεισοδίου της βενετικής διοίκησης. Η σημερινή ταύτιση του Enocovi παραμένει ανοιχτή στην παρούσα έρευνα.
Τι καταγγέλλει ο Loredan
Ο Βενετός αξιωματούχος υποστηρίζει ότι οι κάτοικοι των τριών χωριών διατάρασσαν το εμπόριο στη Μεσσηνία με επανειλημμένες ληστείες. Προσθέτει ότι η δυσπρόσιτη θέση των οικισμών τους προσέφερε καταφύγιο. Αυτή είναι η περιγραφή του διοικητή, όχι ανεξάρτητη απόδειξη για τη φύση, τη συχνότητα ή τα κίνητρα των ενεργειών. Η έκθεση δεν περιλαμβάνει καταθέσεις κατοίκων ούτε αναλυτικό κατάλογο περιστατικών.
Το Τετράζι ως χώρος κίνησης και προστασίας
Οι ορεινές διαδρομές είχαν διαφορετική σημασία για διαφορετικούς ανθρώπους. Για τους κατοίκους μπορούσαν να αποτελούν δρόμους μετακίνησης, παραγωγής και επικοινωνίας με γειτονικές περιοχές. Για μια διοίκηση που ενδιαφερόταν για την ασφάλεια των εμπορικών μεταφορών, το ίδιο ανάγλυφο μπορούσε να θεωρείται εμπόδιο στον έλεγχο. Ο Loredan χρησιμοποιεί ακριβώς τη δυσπρόσιτη θέση των χωριών για να εξηγήσει γιατί, κατά τη γνώμη του, ήταν δύσκολο να περιοριστούν οι κάτοικοί τους.
Ποιο εμπόριο επηρεαζόταν;
Η έκθεση μιλά για διατάραξη του εμπορίου στη Μεσσηνία, χωρίς στο συγκεκριμένο χωρίο να ονομάζει συγκεκριμένους εμπόρους, φορτία ή διαδρομές των καταγγελλόμενων επιθέσεων. Στη βενετική διοικητική γεωγραφία τα τεριτόρια της Καρύταινας και του Λεονταρίου ανήκαν στην Provincia di Messenia. Επομένως, η αναφορά στη Μεσσηνία δεν πρέπει να περιοριστεί αυτομάτως στα σημερινά διοικητικά όρια του νομού Μεσσηνίας.
Οι πιέσεις της εποχής: υπόθεση, όχι ετυμηγορία
Από άλλα σημεία της ίδιας έκθεσης γνωρίζουμε ότι η βενετική διοίκηση ασχολούνταν με τον εφοδιασμό αλατιού της Καρύταινας, τη διανομή ποσοτήτων στα χωριά και τις υποχρεώσεις μεταφοράς σιτηρών. Ο Loredan αναφέρει μάλιστα ότι απάλλαξε τα χωριά της Καρύταινας από μεταφορές σιτηρών προς το μακρινό Ναύπλιο. Αυτά τεκμηριώνουν πραγματικές διοικητικές και οικονομικές απαιτήσεις στην ευρύτερη περιφέρεια. Δεν αποδεικνύουν, ωστόσο, ότι οι συγκεκριμένες απαιτήσεις προκάλεσαν τις ενέργειες που ο ίδιος χαρακτηρίζει ληστείες.
Η αποτυχία της πρώτης καταστολής
Ο Loredan αναφέρει ότι φρόντισε να θανατωθούν οι επικεφαλής των χωρικών, αλλά ότι η ενέργεια δεν απέδωσε το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Δεν παραθέτει στο συγκεκριμένο απόσπασμα τα ονόματα των ανθρώπων που θανατώθηκαν ούτε ακριβή χρονολογία. Το γεγονός ότι περιγράφει αποτυχία της πρώτης καταστολής είναι σημαντικό: η σύγκρουση, όπως την παρουσιάζει ο ίδιος, δεν έληξε με την εξόντωση των προσώπων που θεωρούσε αρχηγούς.
Γιατί το Βάστα έγινε στόχος;
Η πηγή μας επιτρέπει να διακρίνουμε τον δηλωμένο στόχο της βενετικής διοίκησης: να σταματήσει όσα θεωρούσε επιθέσεις στο εμπόριο και να αφαιρέσει από τους κατοίκους το πλεονέκτημα της δυσπρόσιτης εγκατάστασης. Δεν μας επιτρέπει ακόμη να αποδώσουμε στους κατοίκους κοινό πολιτικό πρόγραμμα, οργανωμένη εξέγερση ή αποκλειστικά οικονομικά κίνητρα. Αυτές οι πιθανότητες απαιτούν σύγκριση με δικαστικά, στρατιωτικά και φορολογικά τεκμήρια.
Από την επιτήρηση στον ξεριζωμό
Όταν, κατά τον Loredan, η θανάτωση των επικεφαλής δεν έφερε αποτέλεσμα, ακολούθησε βαρύτερη απόφαση: η πυρπόληση και καταστροφή των κατοικιών και η αναγκαστική μεταφορά των κατοίκων σε διάσπαρτους οικισμούς της πεδιάδας της Καρύταινας. Η έκθεση αναφέρει επίσης παραχώρηση άλλων γαιών και εγκατάσταση ιππικού στο Cassimi για επιτήρηση. Αυτή είναι η μετάβαση από μια σύγκρουση για την ασφάλεια και τον έλεγχο σε μια παρέμβαση που άλλαξε βίαια τον τόπο κατοικίας των ανθρώπων.
Η ιστορία πίσω από τον χαρακτηρισμό
Ο τίτλος «ανυπότακτοι» δεν αποτελεί όρο που αποδίδουμε αυτούσιο στους κατοίκους ως ιστορική ταυτότητα. Περιγράφει τη σχέση σύγκρουσης με την εξουσία, όπως προκύπτει από τη βενετική αφήγηση. Η έρευνα οφείλει να κρατήσει ταυτόχρονα δύο στοιχεία: ο διοικητής διατυπώνει συγκεκριμένες κατηγορίες και ο ίδιος καταγράφει εξαιρετικά σκληρά μέτρα εναντίον των χωριών. Τα αίτια, η κλίμακα και η εμπειρία των κατοίκων παραμένουν πεδία ανοιχτής διερεύνησης.
Πηγές και όρια της έρευνας
Σπυρίδων Π. Λάμπρος, Εκθέσεις των Βενετών Γενικών Προνοητών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1900, αυτοτελής αρίθμηση σ. 352–353, 357, 369–371· Vasta Village, Το Βάστα και η περιοχή του στη δεύτερη Ενετοκρατία: Άνθρωποι, γη, παραγωγή, μετακινήσεις και διοίκηση, 1685–1715, ερευνητικός φάκελος, 18 Οκτωβρίου 2026· Κωνσταντίνος Ντόκος, «Breve descrittione del Regno di Morea», Εώα και Εσπέρια 1 (1993). Η ανάγνωση βασίζεται στη δημοσιευμένη έκδοση της έκθεσης, όχι σε αυτοψία του βενετικού χειρογράφου. Η 20ή Σεπτεμβρίου 1711 είναι η ημερομηνία σύνταξης της έκθεσης, όχι αποδεδειγμένη ημερομηνία των κατασταλτικών ενεργειών.
Σειρά: Το Βάστα στη δεύτερη Ενετοκρατία — Άρθρο 6.
Leave a Reply