Όταν οι Βενετοί έκαψαν το Βάστα — Η καταστροφή και ο ξεριζωμός πριν από το 1711

Η καταστροφή των κατοικιών, η θανάτωση των επικεφαλής και η αναγκαστική μετοίκηση, σύμφωνα με τη βενετική έκθεση του 1711.

Μια φράση σε επίσημη βενετική έκθεση μετατρέπει ένα σχεδόν άγνωστο επεισόδιο σε τεκμηριωμένη ιστορία του Βάστα: ο διοικητής αναφέρει ότι διέταξε να πυρποληθούν και να καταστραφούν οι κατοικίες των χωρικών. Τι ακριβώς γνωρίζουμε για την απόφαση και τις συνέπειές της;

Ένα χωριό μέσα σε μια επίσημη έκθεση

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1711, στη Μεθώνη, ο γενικός προβλεπτής των όπλων Μάρκος Loredan συνέταξε έκθεση προς τον διάδοχό του Αντώνιο Loredan. Στις σελίδες 369–370 της έκδοσης του Σπυρίδωνος Λάμπρου αναφέρονται ονομαστικά το Isari, το Basta και το Enocovi. Δεν πρόκειται για μεταγενέστερο θρύλο: η καταστροφή των κατοικιών καταγράφεται από τον ίδιο τον βενετικό αξιωματούχο που δηλώνει ότι τη διέταξε.

Η κατηγορία των ληστειών

Ο Loredan ισχυρίζεται ότι χωρικοί των τριών οικισμών διατάρασσαν το εμπόριο στη Μεσσηνία με επαναλαμβανόμενες ληστείες. Κατά τη δική του εξήγηση, η δυσπρόσιτη θέση των χωριών λειτουργούσε ως ασφαλές καταφύγιο. Αυτή είναι η αιτιολόγηση της βενετικής διοίκησης. Το συγκεκριμένο απόσπασμα δεν παραθέτει μαρτυρίες κατοίκων, ονόματα θυμάτων των καταγγελλόμενων επιθέσεων ή ανεξάρτητη διερεύνηση των αιτίων.

Πρώτα, η θανάτωση των επικεφαλής

Ο διοικητής γράφει ότι φρόντισε να θανατωθούν οι επικεφαλής των χωρικών, αλλά ότι το μέτρο δεν απέδωσε. Δεν αναφέρει στο συγκεκριμένο χωρίο πόσοι ήταν, ποια ήταν τα ονόματά τους ή πότε ακριβώς θανατώθηκαν. Η ακολουθία όμως είναι σαφής: προηγήθηκε η καταστολή εναντίον προσώπων που η διοίκηση θεωρούσε αρχηγούς και ακολούθησε ένα μέτρο εναντίον των ίδιων των οικισμών.

Η διαταγή για πυρπόληση και καταστροφή

Ο Loredan χρησιμοποιεί τη φράση «Feci incendiar e distrugger le habitationi loro»: δηλώνει ότι διέταξε να πυρποληθούν και να καταστραφούν οι κατοικίες τους. Η διατύπωση αφορά τις κατοικίες των χωρικών των τριών χωριών που μόλις έχει κατονομάσει. Δεν διαθέτουμε στο ίδιο χωρίο καταμέτρηση κτισμάτων, περιγραφή των υλικών ζημιών ανά οικισμό ή βεβαίωση ότι καταστράφηκε κάθε οικοδόμημα. Η τεκμηριωμένη πράξη είναι η διαταγή και η αναφερόμενη εκτέλεση της καταστροφής κατοικιών.

Ο ξεριζωμός δεν ήταν παρενέργεια

Η καταστροφή συνδεόταν με έναν συγκεκριμένο διοικητικό στόχο. Ο Loredan αναφέρει ότι ανάγκασε τους κατοίκους να μεταφέρουν την κατοικία τους σε διάσπαρτους οικισμούς της πεδιάδας της Καρύταινας, ώστε να μπορούν να επιτηρούνται. Δεν επρόκειτο, όπως το παρουσιάζει η έκθεση, για ελεύθερη επιλογή νέου τόπου εγκατάστασης. Η μετοίκηση αποτελούσε μέρος του κατασταλτικού σχεδίου.

Γη αντί για την παλιά πατρίδα

Η ίδια έκθεση αναφέρει ότι στους μετακινημένους παραχωρήθηκαν γαίες στην πεδιάδα για τη συντήρησή τους, σε αντικατάσταση όσων αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν. Η πληροφορία έχει ιδιαίτερη αξία: δείχνει ότι η βενετική διοίκηση επιχείρησε όχι μόνο να αλλάξει τον τόπο κατοικίας αλλά και τη γεωγραφία της παραγωγής των οικογενειών. Δεν γνωρίζουμε από αυτό το χωρίο τα ονόματα των δικαιούχων, την έκταση των παραχωρήσεων ή την ακριβή θέση κάθε νέου κλήρου.

Το ιππικό στο Cassimi

Για την επιτήρηση των μετακινημένων ο Loredan δηλώνει ότι εγκατέστησε μια μονάδα ιππικού στο Cassimi, μέσα στην ίδια πεδιάδα. Το Cassimi έχει συσχετιστεί στην τοπική έρευνα με το Κασίμι, που μετονομάστηκε Μαραθούσσα το 1927. Η έκθεση δεν λέει ότι όλοι οι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στο Cassimi: τους τοποθετεί σε διάσπαρτους οικισμούς, ενώ το ιππικό βρισκόταν εκεί για να τους ελέγχει.

Ο φόβος της επιστροφής

Ο διοικητής αναγνωρίζει ότι οι εκτοπισμένοι επιθυμούσαν να επιστρέψουν στις παλιές εστίες τους και συνιστά στον διάδοχό του να επαγρυπνεί για να αποτρέψει την επιστροφή. Είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό σημείο της έκθεσης για τη σχέση των κατοίκων με τον τόπο τους. Η διοίκηση είχε αλλάξει την κατοικία τους με τη βία, αλλά δεν θεωρούσε ότι είχε εξαφανιστεί ο δεσμός τους με τα χωριά.

Πότε ακριβώς συνέβη;

Η 20ή Σεπτεμβρίου 1711 είναι η ημερομηνία σύνταξης της έκθεσης, όχι η ημερομηνία της πυρπόλησης. Ο Loredan περιγράφει τις ενέργειες ως ήδη πραγματοποιημένες. Επομένως, γνωρίζουμε ότι, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, είχαν συμβεί πριν από εκείνη την ημέρα. Η ακριβής χρονολόγηση της καταστροφής, οι οικογένειες που επηρεάστηκαν και η διάρκεια της αναγκαστικής εγκατάστασης παραμένουν αντικείμενα έρευνας.

Τι μας αφήνει αυτή η μαρτυρία

Για το Βάστα η έκθεση αποτελεί σπάνιο πρωτογενές τεκμήριο ενός βίαιου γεγονότος. Κατονομάζει τον οικισμό, περιγράφει την κλιμάκωση της καταστολής, τη μεταφορά κατοίκων, την αντικατάσταση γαιών και την επιτήρηση. Δεν δίνει όμως τη φωνή των ίδιων των εκτοπισμένων. Για να ανασυνθέσουμε την εμπειρία τους, θα χρειαστεί να αναζητήσουμε απογραφές, παραχωρητήρια γης, διοικητικές εντολές και μεταγενέστερες εγγραφές. Το επόμενο άρθρο θα ακολουθήσει τους εξόριστους στην πεδιάδα της Καρύταινας.

Πηγές και τεκμηρίωση

Marco Loredan, ενημερωτική έκθεση προς Antonio Loredan, Μεθώνη, 20 Σεπτεμβρίου 1711, όπως δημοσιεύεται στον Σπυρίδωνα Π. Λάμπρο, Εκθέσεις των Βενετών Γενικών Προνοητών της Πελοποννήσου, Αθήνα 1900, αυτοτελής αρίθμηση σ. 369–371· Vasta Village, Το Βάστα και η περιοχή του στη δεύτερη Ενετοκρατία: Άνθρωποι, γη, παραγωγή, μετακινήσεις και διοίκηση, 1685–1715, ερευνητικός φάκελος, 18 Οκτωβρίου 2026. Η μαρτυρία εξετάστηκε στη δημοσιευμένη έκδοση του 1900, όχι στο πρωτότυπο χειρόγραφο. Οι κατηγορίες για ληστείες αποδίδονται στον Loredan, χωρίς να υιοθετούνται ως ανεξάρτητα αποδεδειγμένη περιγραφή των κατοίκων.

Σειρά: Το Βάστα στη δεύτερη Ενετοκρατία — Άρθρο 7.