Αρχίζει η μεγάλη πορεία
11–30 Νοεμβρίου 1940
Στην Καλαμπάκα τελειώνει το ταξίδι με το τρένο. Μπροστά στο 11ο Σύνταγμα Πεζικού βρίσκεται πλέον ο δρόμος προς τα βουνά.
Για τους Βασταίους που ακολουθούν τη μονάδα τους, η απόσταση από το χωριό θα μεγαλώνει από εδώ και πέρα με διαφορετικό τρόπο. Με τον εξοπλισμό στην πλάτη, μαζί με τους υπόλοιπους άνδρες, τα φορτωμένα ζώα και τα εφόδια του Συντάγματος, θα κινηθούν προς την Ήπειρο.
Οι επόμενες σελίδες του ημερολογίου καταγράφουν πρώτα τη συγκέντρωση και την προετοιμασία τους στις προσβάσεις της Πίνδου. Έπειτα έρχονται οι μεγάλες νυχτερινές πορείες, η βροχή, η ομίχλη και η εξάντληση.
Πριν φτάσουν στις μάχες, οι άνθρωποι του 11ου θα δοκιμαστούν ήδη στον δρόμο.
11 Νοεμβρίου
Από την Καλαμπάκα προς την Κουτσούφλιανη
Στη μία το πρωί της 11ης Νοεμβρίου, η διοίκηση του Συντάγματος εκδίδει διαταγή κίνησης προς την περιοχή Τρυγώνα–Νέας Κουτσούφλιανης.
Πριν ξεκινήσουν, οι άνδρες εφοδιάζονται με τρόφιμα και ψωμί για δύο ημέρες από το Κέντρο Εφοδιασμού Καλαμπάκας.
Τα τμήματα δεν κινούνται όλα μαζί. Ορισμένα βρίσκονται ήδη στην περιοχή συγκέντρωσης, άλλα ακολουθούν οδικώς και κάποια συνεχίζουν ακόμη τη σιδηροδρομική μεταφορά τους από τη Θεσσαλία. Η συγκέντρωση του Συντάγματος προχωρά σταδιακά.
Το βράδυ, τα τάγματα καταυλίζονται σε θέσεις εκατέρωθεν του δρόμου Καλαμπάκας–Μετσόβου. Η διοίκηση διανυκτερεύει στη Νέα Κουτσούφλιανη, ενώ τμήματα που έρχονται από την Καλαμπάκα περνούν τη νύχτα στην Τρυγώνα.
Πάνω από την περιοχή εμφανίζονται εχθρικά αεροπλάνα. Το ημερολόγιο καταγράφει τρεις συναγερμούς μέσα στην ημέρα και βομβαρδισμό βορειοδυτικά της Νέας Κουτσούφλιανης. Βόμβες πέφτουν κοντά σε χωρικούς που έρχονται από το Μαλακάσι, χωρίς να αναφέρεται αποτέλεσμα από την επιδρομή.
Ο δρόμος που ακολουθεί το Σύνταγμα διασχίζεται και από ανθρώπους των γύρω χωριών. Η κίνηση των στρατιωτικών τμημάτων, ο ανεφοδιασμός και η ζωή των κατοίκων συναντιούνται κάτω από τον ίδιο αεροπορικό κίνδυνο.
Ένας σταθμός εφοδιασμού μέσα στα βουνά
Στην περιοχή της Νέας Κουτσούφλιανης δεν υπάρχει ακόμη το προβλεπόμενο κέντρο διανομών της Μεραρχίας. Το 11ο οργανώνει με δικό του προσωπικό έναν προσωρινό σταθμό εφοδιασμού, παραλαμβάνοντας τρόφιμα απευθείας από την Καλαμπάκα.
Ο σταθμός λειτουργεί μέχρι τις 18 Νοεμβρίου, οπότε φτάνουν τα αρμόδια όργανα της Επιμελητείας και αναλαμβάνουν τον εφοδιασμό.
Η σύντομη καταγραφή περιγράφει μια καθημερινή ανάγκη μεγάλης κλίμακας. Χιλιάδες άνδρες πρέπει να τρέφονται, ενώ παράλληλα χρειάζονται τροφή και τα ζώα που μεταφέρουν τα φορτία της μονάδας. Καθώς τα τμήματα προωθούνται, πρέπει να διατηρείται η σύνδεσή τους με τα σημεία από τα οποία παραλαμβάνουν τα εφόδια.
Για τους στρατιώτες, η συνέχεια της πορείας εξαρτάται και από αυτές τις αφανείς εργασίες: την παραλαβή, τη μεταφορά και τη διανομή του ψωμιού και των τροφίμων.
Αναμονή, αναγνωρίσεις και κρύο
Στις 12 Νοεμβρίου, ο διοικητής αναγνωρίζει το γύρω έδαφος. Το ΙΙ Τάγμα μετακινείται προς τη Μηλιά, ενώ η διοίκηση και το επιτελείο εγκαθίστανται κοντά στον δρόμο Καλαμπάκας–Μετσόβου, πλησίον των καταυλισμών.
Την επομένη, 13 Νοεμβρίου, ο καιρός αλλάζει:
«Καιρός βροχερός μετά αἰσθητόν ψῦχος».
Τα Ι και ΙΙΙ Τάγματα αναπαύονται. Αξιωματικοί στέλνονται για αναγνωρίσεις προς το Μέτσοβο, το Μαλακάσι και τη Μηλιά.
Στις 14 Νοεμβρίου, το κρύο παραμένει αισθητό. Το βράδυ φτάνουν από την Καλαμπάκα και τα υπόλοιπα τμήματα της ομάδας διοικήσεως και των μεταγωγικών σώματος.
Η παραμονή στην περιοχή είναι περίοδος προετοιμασίας. Η διοίκηση εξετάζει το έδαφος, τα τμήματα συγκεντρώνονται και ο εξοπλισμός ελέγχεται, πριν δοθεί η διαταγή για την επόμενη μεγάλη μετακίνηση.
Τα όπλα ελέγχονται, οι ελλείψεις παραμένουν
Στις 15 Νοεμβρίου, επιθεωρούνται τα αυτόματα όπλα των ταγμάτων. Το αποτέλεσμα καταγράφεται ως πολύ καλό. Παράλληλα ελέγχονται και εξισώνονται τα πυρομαχικά μεταξύ των μονάδων.
Υπάρχουν όμως ελλείψεις.
Το ημερολόγιο αναφέρει ιδιαίτερα τα είδη καθαρισμού του οπλισμού, καθώς και μικρότερες ελλείψεις σε γυλιούς, υδροδοχεία και άλλα υλικά. Σημειώνει μάλιστα ότι ορισμένα από αυτά είχαν ζητηθεί από τον καιρό της ειρήνης χωρίς να έχουν παραληφθεί.
Τις επόμενες ημέρες συνεχίζονται οι συμπληρώσεις και οι ανακατανομές μεταξύ λόχων και τμημάτων. Εγκαθίσταται τηλεφωνική γραμμή προς τα τάγματα και επιτυγχάνεται σύνδεση με το ΙΙ Τάγμα στη Μηλιά μέσω Μετσόβου.
Στις 19 Νοεμβρίου γίνονται δοκιμαστικές βολές πολυβόλων. Στις 20 Νοεμβρίου αρχίζουν προγραμματισμένες ασκήσεις κοντά στους καταυλισμούς.
Οι άνδρες περιμένουν τη μετακίνησή τους συνεχίζοντας να οργανώνονται και να εκπαιδεύονται.
Ψωμί στους αιχμαλώτους
Το απόγευμα της 14ης Νοεμβρίου, πέντε αυτοκίνητα γεμάτα Ιταλούς αιχμαλώτους περνούν από τον δρόμο Μετσόβου–Καλαμπάκας.
Οι Έλληνες στρατιώτες τούς προσφέρουν ψωμί και τσιγάρα.
Το ημερολόγιο περιγράφει το ηθικό των αιχμαλώτων ως πολύ πεσμένο. Οι περισσότεροι είναι στρατιώτες νεότερων κλάσεων, ενώ ανάμεσά τους βρίσκονται και αξιωματικοί.
Για τους άνδρες του 11ου, που δεν έχουν ακόμη μπει στις μάχες, ο πόλεμος περνά μπροστά τους με τα πρόσωπα των αιχμαλώτων. Στη μέση των καταγραφών για όπλα, υλικά και στρατιωτικές κινήσεις διασώζεται αυτή η μικρή πράξη προσφοράς.
Η είδηση της Κορυτσάς
Στις 21 Νοεμβρίου, πληροφορίες για επιτυχίες του Ελληνικού Στρατού φτάνουν στους καταυλισμούς και προκαλούν ενθουσιασμό.
Στις 22 Νοεμβρίου, το ημερολόγιο σημειώνει:
«Ἡ ἀναγγελία τῆς πτώσεως τῆς Κορυτσᾶς ἐπλήρωσε τά στρατεύματα ἐνθουσιασμοῦ».
Την επομένη, οι θεσσαλικές εφημερίδες μεταφέρουν επίσης την είδηση.
Οι άνδρες του 11ου παρακολουθούν τον πόλεμο που εξελίσσεται βορειότερα, ενώ περιμένουν τη δική τους προώθηση. Το ημερολόγιο εξακολουθεί να χαρακτηρίζει το ηθικό τους άριστο.
Τη νύχτα της 23ης Νοεμβρίου, ωστόσο, ένας διαφορετικός κίνδυνος εμφανίζεται κοντά στον καταυλισμό. Πιάνει φωτιά η δεξαμενή βενζίνης αυτοκινήτου μιας φάλαγγας που μεταφέρει βλήματα πυροβολικού. Τμήματα του Συντάγματος επεμβαίνουν έγκαιρα, σβήνουν τη φωτιά και αποτρέπουν την επέκτασή της.
Η προετοιμασία συνεχίζεται μέχρι που, στις 24 Νοεμβρίου, φτάνει η διαταγή κίνησης.
43 χιλιόμετρα μέσα στη νύχτα
Στις 11.15 το πρωί της 24ης Νοεμβρίου, το 11ο διατάσσεται να κινηθεί προς την περιοχή Βοτονόσι–Βλάσσοβο.
Η πορεία αρχίζει στις 17.30. Η νύχτα βρίσκει τη φάλαγγα στον δρόμο, μέσα στη βροχή και στο κρύο.
Το μήκος της διαδρομής είναι 43 χιλιόμετρα. Δεν επιτρέπεται μεγάλη στάση, σύμφωνα με τη διαταγή της Μεραρχίας.
Στις επτά το πρωί της 25ης Νοεμβρίου, το Σύνταγμα καταυλίζεται στην περιοχή του Βλάσσοβου. Πολλοί άνδρες, όμως, έχουν μείνει πίσω και εξακολουθούν να φτάνουν μέχρι το μεσημέρι.
Το ίδιο το ημερολόγιο περιγράφει την επίδραση της πορείας: η νυχτερινή κίνηση, η βροχή και η απουσία μεγάλης στάσης προκαλούν εξαιρετική κόπωση και σχεδόν διαλύουν τους οργανικούς δεσμούς των τμημάτων.
Η φάλαγγα χάνει τη συνοχή της. Οι άνδρες δεν μπορούν πλέον να διατηρήσουν όλοι τον ίδιο ρυθμό και να παραμείνουν συγκεντρωμένοι στις μονάδες τους.
Ο διοικητής του Συντάγματος ζητά μεγάλη στάση για να ανακουφιστούν οι στρατιώτες και να ανασυγκροτηθούν τα τμήματα. Το αίτημά του απορρίπτεται από τον διοικητή Πεζικού της Μεραρχίας, ο οποίος παρακολουθεί την πορεία.
Ακολουθεί αναφορά προς τη Μεραρχία για την καταπόνηση και την αποδιοργάνωση. Σύμφωνα με το ημερολόγιο, θεωρείται «εξεζητημένη» και δεν λαμβάνει απάντηση.
Για τους Βασταίους μέσα στη φάλαγγα, όπως και για τους υπόλοιπους στρατιώτες, η προώθηση προς το μέτωπο έχει γίνει ήδη σκληρή σωματική δοκιμασία.
Η κόπωση ακολουθεί την επόμενη πορεία
Στις 25 Νοεμβρίου, η καταγραφή διατηρεί τη διάκριση ανάμεσα στη διάθεση και στις σωματικές δυνάμεις των ανδρών:
«Ἠθικόν ἀνδρῶν: Ἀκμαῖον, πλήν ὁ κόπος ἐκ τῆς πορείας τῆς προηγουμένης εἶναι καταφανής».
Το απόγευμα, στις 17.30, αρχίζει νέα μετακίνηση προς την περιοχή Δεμάτι–Τσάλες.
Ακολουθούν ακόμη 18 χιλιόμετρα, μέσα σε ομίχλη και βροχή μεταβαλλόμενης έντασης. Τα τμήματα καταυλίζονται εκατέρωθεν της γέφυρας Μπαλτούμας, στον Άραχθο, και κατά μήκος του δρόμου.
Στις 26 Νοεμβρίου γίνονται νέες μετακινήσεις και προσαρμογές των θέσεων των ταγμάτων. Ο ανεφοδιασμός παρουσιάζει ήδη μικρές καθυστερήσεις εξαιτίας της συνεχούς προώθησης του Συντάγματος.
Όσο τα τμήματα κινούνται, τα τρόφιμα πρέπει να τα ακολουθούν και να φτάνουν στους νέους χώρους στάθμευσης.
Άλλη μια νύχτα στον δρόμο
Στις 27 Νοεμβρίου, το Σύνταγμα ξεκινά ξανά, αυτή τη φορά στις τέσσερις το απόγευμα, προς την περιοχή των Ιωαννίνων και το Σταυράκι.
Τα τμήματα φτάνουν στους χώρους τους μεταξύ 2.30 και 3.30 τα ξημερώματα της 28ης Νοεμβρίου, έπειτα από πορεία 35 χιλιομέτρων.
Την ημέρα που ακολουθεί, οι άνδρες αναπαύονται. Η κόπωσή τους είναι καταφανής.
Δοκιμάζονται και τα ζώα. Το ημερολόγιο καταγράφει τραύματα από τη σαγή και την καταπόνηση και διατάσσεται η λήψη μέτρων. Είναι τα ζώα που μεταφέρουν τα φορτία της μονάδας· η αντοχή τους αποτελεί μέρος της δυνατότητας του Συντάγματος να συνεχίσει.
Στα δύσβατα μονοπάτια
Στις 29 Νοεμβρίου, μετά από ανάπαυση μέχρι το απόγευμα, η φάλαγγα κινείται πάλι στις πέντε, ακολουθώντας το δρομολόγιο Μάρμαρα–Παλιά Αλώνια.
Αυτή τη φορά η διαδρομή περνά από δύσβατο ημιονικό δρόμο και εξαιρετικά βραχώδες έδαφος. Το ημερολόγιο καταγράφει 25 χιλιόμετρα και πολύ αισθητή κόπωση ανδρών και ζώων.
Στις 30 Νοεμβρίου, τα ζώα είναι εξαντλημένα και στερούνται τροφής. Με διαταγή του Συντάγματος αγοράζεται χόρτο από το χωριό, με άμεση πληρωμή.
Περίπου τα μεσάνυχτα φτάνουν τρόφιμα και χόρτο από το Κέντρο Εφοδιασμού Ιωαννίνων και διανέμονται στα τμήματα.
Η τελευταία παρατήρηση του μήνα προαναγγέλλει μια δυσκολία που θα τους ακολουθεί:
«Ἡ διατροφή τῶν ἀνδρῶν καί κτηνῶν ἤρχισεν νά δυσχεραίνηται, λόγῳ ἀπομακρύνσεως τοῦ Συν/τος ἐκ τῶν Κέντρων Ἐφοδιασμοῦ του».
Ο Νοέμβριος τελειώνει με το 11ο καθ’ οδόν προς τη γραμμή των επιχειρήσεων. Οι άνδρες έχουν περάσει από την αναμονή και τις ασκήσεις στις συνεχείς νυχτερινές πορείες. Έχουν γνωρίσει τη βροχή, το κρύο και την εξάντληση, ενώ τα εφόδια δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να τους ακολουθήσουν.
Ανάμεσά τους, οι Βασταίοι συνεχίζουν μαζί με τη μονάδα τους. Το χωριό απέχει πια πολλές ημέρες δρόμου. Μπροστά βρίσκεται ο Δεκέμβριος και η είσοδος του Συντάγματος στις μάχες.
Πηγή: Ημερολόγιο επιχειρήσεων 11ου Συντάγματος Πεζικού, ΓΕΣ/ΔΙΣ, καταγραφές 11–30 Νοεμβρίου 1940, σελίδες PDF 5–12. Τα αποσπάσματα διατηρούν τη διατύπωση του ημερολογίου.
Leave a Reply