Κάθε χωριό έχει ένα όνομα. Κι αυτό το όνομα, όσο συνηθισμένο κι αν μας φαίνεται σήμερα, κάποτε δόθηκε για κάποιον λόγο.
Το Βάστα δεν αποτελεί εξαίρεση.
Ποιος ονόμασε έτσι τον τόπο μας; Πότε εμφανίστηκε αυτή η ονομασία; Και τι μπορεί να μας αποκαλύψει για τους ανθρώπους που έζησαν εδώ πριν από εμάς;
Η αναζήτηση απαντήσεων μας οδήγησε αρκετούς αιώνες πίσω, στην Πελοπόννησο του ύστερου Μεσαίωνα, και σε μια στρατιωτική οικογένεια που εμφανίζεται στις ιστορικές πηγές με το όνομα Basta.
Η αναφορά του Κωνσταντίνου Σάθα
Το 1890, ο ιστορικός Κωνσταντίνος Σάθας δημοσίευσε τον ένατο τόμο του έργου του Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au Moyen Âge.
Στον πρόλογο του τόμου, στη σελίδα XIV, σημείωση 2, αναφέρεται στον οίκο Basta και σημειώνει ότι η οικογένεια κατείχε φέουδα στην Πελοπόννησο, τα οποία διατηρούσαν ακόμη το όνομά της.
Μάλιστα κατονομάζει τρεις περιοχές:
- Το Μπάστα του τότε δήμου Λυκοσούρας, στην επαρχία Μεγαλοπόλεως, δηλαδή το σημερινό Βάστα Αρκαδίας.
- Το Μπάστα του δήμου Άριoς, το σημερινό Πλατύ Μεσσηνίας.
- Το Μπάστα του δήμου Ωλένης, το σημερινό Κρυονέρι Ηλείας.
Δεν πρόκειται, επομένως, για μια απλή ομοιότητα ανάμεσα σε ένα οικογενειακό όνομα και ένα τοπωνύμιο.
Έχουμε μια συγκεκριμένη ιστορική αναφορά που συνδέει τον οίκο Basta με τρεις περιοχές της Πελοποννήσου, ανάμεσά τους και το δικό μας χωριό.
Η αναφορά αυτή αποτελεί την αφετηρία της έρευνάς μας.
Ποιοι ήταν οι Basta;
Η οικογένεια Basta εμφανίζεται σε ιστορικές και γενεαλογικές μελέτες που αφορούν τη στρατιωτική ιστορία του Μοριά, της Βενετίας και της Ιταλίας.
Μέλη της υπηρέτησαν ως στρατιωτικοί, ενώ οι πηγές τη συνδέουν με τον κόσμο των αλβανικής καταγωγής πολεμιστών που δραστηριοποιήθηκαν στον ελληνικό χώρο και αργότερα στους ευρωπαϊκούς στρατούς.
Μια σημαντική αναφορά προέρχεται από τον Spontoni, το 1638. Ο συγγραφέας περιγράφει τον Demetrio Basta, πατέρα του γνωστού στρατιωτικού Giorgio Basta, ως Αλβανό ευγενή που εγκατέλειψε φέουδα και εισοδήματα πριν εγκατασταθεί στην Ιταλία.
Μια άλλη πηγή, η γενεαλογική μελέτη που δημοσίευσε ο Th. Schön το 1896 στο περιοδικό Adler, αναφέρει τον Johann Basta από τον Μοριά και τον γάμο του με γυναίκα της ελληνικής οικογένειας Manes.
Οι πληροφορίες αυτές μας δείχνουν μια οικογένεια με στρατιωτική δραστηριότητα, περιουσιακά συμφέροντα και οικογενειακές σχέσεις που εκτείνονταν πέρα από έναν μόνο τόπο.
Μια οικογένεια και οι τόποι της
Για να κατανοήσουμε τη σημασία της αναφοράς του Σάθα, πρέπει να θυμηθούμε ότι ο μεσαιωνικός κόσμος λειτουργούσε διαφορετικά από τον σημερινό.
Η κατοχή ενός φέουδου δεν σήμαινε απαραίτητα ότι ο κάτοχός του ζούσε μόνιμα εκεί.
Μπορούσε να σημαίνει δικαιώματα πάνω στη γη, στα εισοδήματα και στην παραγωγή μιας περιοχής. Οι στρατιωτικές οικογένειες μπορούσαν να συνδέονται με περισσότερους από έναν τόπους, ενώ οι υποχρεώσεις και οι δραστηριότητές τους συχνά τις οδηγούσαν σε μετακινήσεις.
Επομένως, όταν ο Σάθας συνδέει τρία τοπωνύμια Μπάστα με την ίδια οικογένεια, προκύπτει ένα ενδιαφέρον ιστορικό ερώτημα:
Μήπως τα ονόματα αυτά διατηρούν τη μνήμη παλαιότερων γαιοκτητικών ή στρατιωτικών σχέσεων;
Η πιθανότητα αυτή αξίζει να εξεταστεί, ιδιαίτερα επειδή οι τρεις περιοχές βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία της Πελοποννήσου.
Το Βάστα πριν από τις νεότερες καταγραφές
Η ιστορία του τόπου μας δεν αρχίζει με τις πρώτες γνωστές καταγραφές του χωριού.
Η Αγία Θεοδώρα, βυζαντινό μνημείο που χρονολογείται στον 11ο–12ο αιώνα, μαρτυρεί την παλαιότερη ιστορική παρουσία στην περιοχή.
Παράλληλα, οι επιτόπιες παρατηρήσεις έχουν εντοπίσει δομική κεραμική σε χωράφια κοντά στην Αγία Θεοδώρα, καθώς και κατάλοιπα παλαιών εγκαταστάσεων σε ορεινές θέσεις του Τετραζίου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η ταυτοποίηση από τον ιστορικό Γιώργο Λιακόπουλο του οικισμού Κόκκινο Μαρτί, που καταγράφεται σε οθωμανικό κατάστιχο γύρω στα 1460–1463, στην περιοχή του σημερινού Βάστα.
Πρόκειται για στοιχεία διαφορετικών εποχών και διαφορετικής προέλευσης. Δεν αποδεικνύουν από μόνα τους τη σχέση του τόπου με τους Basta, αλλά προσφέρουν σημαντικό υλικό για την ανασύνθεση της ιστορίας της περιοχής.
Η υπόθεση που εξετάζουμε
Η έρευνα επικεντρώνεται πλέον σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό ερώτημα:
Θα μπορούσε η σημερινή ονομασία Βάστα (Μπάστα) να αποτελεί κατάλοιπο της παρουσίας ή των γαιοκτητικών δικαιωμάτων του στρατιωτικού οίκου Basta στην περιοχή κατά τον ύστερο Μεσαίωνα;
Η αναφορά του Κωνσταντίνου Σάθα αποτελεί το βασικό σημείο εκκίνησης.
Οι υπόλοιπες πηγές μάς επιτρέπουν να εξετάσουμε την ιστορία της οικογένειας, τη στρατιωτική της δραστηριότητα, τις σχέσεις της με άλλες οικογένειες και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι εγκαταστάσεις και οι γαιοκτησίες στην Πελοπόννησο.
Στόχος μας δεν είναι να κατασκευάσουμε μια εντυπωσιακή καταγωγή για το χωριό.
Είναι να καταλάβουμε ποιες ιστορικές συνθήκες θα μπορούσαν να εξηγήσουν την ονομασία του.
Γιατί τα χωριά μας δεν έπεσαν από τα σύννεφα. Κάποιοι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν, κάποια συμφέροντα διαμορφώθηκαν, πληθυσμοί μετακινήθηκαν και οι εξουσίες άλλαξαν.
Μέσα σε αυτή τη μακρά ιστορική διαδρομή δημιουργήθηκαν οι τόποι που γνωρίζουμε σήμερα.
Και κάποιες φορές, το όνομά τους είναι το παλαιότερο ίχνος που μας απέμεινε.
Στο επόμενο μέρος: Οι Basta πριν από την Ιταλία
Πηγές και βιβλιογραφία
- Κωνσταντίνος Ν. Σάθας, Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au Moyen Âge, τόμος IX, Παρίσι, 1890, πρόλογος, σ. XIV, σημ. 2.
- Spontoni, ιστορικό έργο του 1638, σ. 58, αναφορά στον Demetrio Basta.
- Th. Schön, Monatsblatt der k.k. Heraldischen Gesellschaft Adler, τόμος IV, αρ. 1, Ιανουάριος 1896, σ. 7–8.
- Georgios C. Liakopoulos, The Early Ottoman Peloponnese, 2019.
- Vasta Village Project, ερευνητικός φάκελος για τον οίκο Basta και την ιστορία του Βάστα, 2026.
Leave a Reply